Spotkanie z poezją Jana Kochanowskiego. 26.02.2026
Kochanowski czytany dzisiaj.
Prowadzi Pani mgr Krystyna Korbut-Płonka
Bogatą twórczość Kochanowskiego rozpoczyna porównanie dwóch epok: Średniowiecza i Renesansu/Odrodzenia.
Średniowiecze to teocentryzm najważniejszy jest BÓG, Memento mori - pamiętaj o śmierci , Ars moriendi - oswajanie się ze śmiercią, postawa ascetyczna aby osiągnąć szczęście wieczne.
Renesans/Odrodzenie- antropocentryzm, to człowiek w centrum, a nie BÓG. Powrót do kultury antycznej: dominują monumentalne dzieła. Non omnis moriar-nie wszystek umrę, śmierć nie jest końcem, zostają dzieła i pamięć. Carpe diem (Horacy)-chwytaj dzień, żyj chwilą obecną, nie myśl o tym, co było. Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce (Terencjusz). To motto humanistów. Wyraża akceptację różnorodności, stawia człowieka w centrum zainteresowania, zachęca do wszechstronnego rozwoju.
Jan Kochanowski urodził się w Sycynie w 1530 r., a zmarł w 1584, w Lublinie. Pochodził z średniozamożnej rodziny katolickiej i katolikiem pozostał do końca. Syn Piotra i Anny (z domu Białaczowska). Studiował w Krakowie, Padwie, Królewcu. Po powrocie został nadwornym poetą Stefana Batorego i sekretarzem Zygmunta II Augusta do 1579 r.
Brał udział w życiu politycznym. Ożenił się z Dorotą Podlodowską i zamieszkał w Czarnolesie.
To najwybitniejszy polski poeta renesansu, w Europie jeden z najbardziej cenionych twórców tego okresu. Kochanowski to poeta, który rozwinął i udoskonalił polski język literacki. Stworzył odmianę sylabizmu ścisłego. To system wersyfikacyjny, gdzie każdy wers ma taką samą liczbę sylab. Ze stałą średniówką (czyli pauza po określonej sylabie) i rymami żeńskimi. Najpopularniejszym przykładem sylabizmu w polskiej literaturze jest trzynastozgłoskowiec np. 1 Wielkieś mi uczyniła II pustki w domu moim 13-zgł 7+6
Poetyckim środkiem stylistycznym była u Kochanowskiego przerzutnia. Polega na przeniesieniu części zdania, wyrazu do następnego wersu lub strofy. Wpływa to na rytm i melodię utworu.
Do Hanny
Na palcu masz dyjament,
w sercu twardy krzemień
Pierścień mi, Hanno,
dajesz, już i serce przemień!
Napisał ponad 300 fraszek. Fraszka to krótki utwór żartobliwy o tematyce filozoficznej, religijnej, obyczajowej, miłosnej. Krytykuje pijaństwo świeckich i duchownych, kpi z wad kleru.
Na Posła Papieskiego
"Pośle papieski rzymskiego narodu,
Uczysz nas drogi, a sam chybiasz brodu ...."
Na Heretyki
"Wyjmi, niebożę ,bierzmo pierwej z oka swego.
A potem źdźbełka sięgaj u drugiego ! "
Do Magdaleny
,,Ukaż mi się, Magdaleno,ukaż twarz swoję,
Twarz, która prawie wyraża różą oboję.."
Wiersz miłosny opisuje gorące uczucie do Magdaleny. W sposób wyidealizowany zachwyca się Jej zewnętrzną urodą. Jego serce zamknięte w Jej alabastrowej ręce.
O Żywocie Ludzkim
,, Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy
Zacność ,uroda, moc, pieniądze, sława,
Wszystko to minie jako polna trawa;"
To fraszka refleksyjno-filozoficzna, opisuje marność i nietrwałość tego co ziemskie i materialne. Życie to teatr, a ludzie kukiełki. Na końcu i tak jest śmierć!
Pieśni to utwory liryczne zaczerpnięte z filozofii horacjańskiej łączące pochwalę stoicyzmu (spokojne życie) i epikureizm - carpe diem (chwytaj dzień)
Pieśń XXV
,,Czego chcesz od nas, Panie,za Twe hojne dary ?" Pieśń ta, to pochwała Boga jako stwórcę świata doskonałego. Człowiek powinien być szczęśliwy, wdzięczny za hojne dary.
Pieśń IV
Stoicka postawa wobec zmienności losu. Ufać Bogu w szczęściu i nieszczęściu.
Pieśń XIX
,,Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie,..." Utwór o charakterze patriotycznym skierowany do rządzących. Przypomina o odpowiedzialności za los państwa i karze za niesprawiedliwe rządy.
Ogromną popularność i uznanie zdobył Psalterz Dawidów, wydany w Krakowie w 1579 To zbiór pieśni pochwalnych i modlitewnych. Uniwersalne dzieło o stosunku człowieka do Boga. Ma charakter ponad wyznaniowy. Zawiera 150 psalmów, które zadziwiały urodą parafraz, wynalazczością językową i pomysłowością stylistyczną. Osiągnięcie mierzone w skali światowej.
Psalm 130:
,,Do Ciebie, Boże niezmierzony,
Wołam: racz smutne prośby moje
Przyjąć w łaskawe uszy swoje!"
Pokorny grzesznik prosi Boga o miłosierdzie i wybaczenie. To psalm pokutny.
Psalm 14:
Przestrzega przed pychą, wiarą człowieka w samowystarczalność
Psalm 150:
,,Chwalcie Pana z Jego świątobliwości,
Chwalcie Pana z Jego wielkiej możności,..."
To uroczysty hymn pochwalny zamykający Psałterz. Wzywa do wielbienia Boga za Jego potęgę i wielkie dzieła.
Odprawa posłów greckich to pierwszy polski dramat humanistyczny, wystawiony w 1578 r. na ślubie Jana Zamojskiego, przed obradami Sejmu wojennego. Budową przypomina tragedię antyczną - jedność miejsca, czasu i akcji (Antygona) Treść utworu nawiązuje do mitu trojańskiego. To moralitet polityczny, jest pouczeniem skierowanym do władców. Rząda odpowiedzialności za Państwo, nakazuje mieć na względzie dobro wszystkich ludzi.
,,O nierządne królestwo i zginienia bliskie,
Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość
Ma miejsce...."
Treny to gatunek liryki żałobnej. Są najwybitniejszym dziełem poezji polskiej, wyrażające uniwersalny zapis cierpienia po stracie. To cykl 19 wierszy Opisują rozpacz, ból, zwątpienie poety aż po ukojenie. Nawiązują do kultury antycznej.
Tren V
,,Jako oliwka
mała pod wysokim sądem..."
Autor za pomocą metafory, porównuje córkę do młodego drzewa oliwnego, przedwcześnie ściętego. To bunt przeciwko naturze.
Tren VII i VIII
,,Pełno nas, a jakoby
nikogo nie było:"
Podmiot liryczny żali się na pustkę w domu. Cisza, która panuje oraz pozostawione pamiątki, ubranka są dowodem Czyjejś Nieobecności !
Tren IX
,,Kupić by cię ,Mądrości, za drogie pieniądze..."
Poeta zwraca się, do Mądrości, która była dla Niego do tej pory najwyższą wartością. Jednak w obliczu śmierci, filozofia Stoicka nie pomaga nie daje ukojenia nie chroni. Cierpi jak inny człowiek.
Tren IX X XII ilustruje kryzys światopoglądowy Kochanowskiego.
Tren ostatni XIX jest pocieszeniem i napomnieniem w zgodzie z regułami gatunku. We śnie pojawią się matka poety, pociesza i upomina. Mówi ,że córka jest szczęśliwa w niebie.
Wczesna śmierć uchroniła Ją od cierpienia ziemskiego. Upomina, że trzeba godzić się z wolą Bożą, bo nie tylko Jego to spotkało.
,, Jeden jest Pan smutku i nagrody"
Twórczość Jana Kochanowskiego mimo, że powstała w XVI wieku, nadal jest aktualna i wartościowa dla obecnego czytelnika. Analizuje ponadczasowe tematy: miłość, śmierć, przemijanie jak również radość, zdrowie, spokój ... Autor pokazuje, że
,,Człowiek nie kamień "
Uczy akceptacji ludzkiej słabości, ale też ukazuje piękno i sens życia.
Tekst: Halina Mrożek
